ميرزا محمد هادي علوى شيرازى
162
سفرنامه ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ( ايلچى ) به روسيه ( فارسى )
اظهار مىنمايند و از آنقرار عمل مىكنند و اگر راى آنها مخالفت دارد ، ملاحظه مىنمايند كه چند نفر قسم ديگر و چند نفر مخالف آنها گفتگو مىنمايند ، هرسمت كه بيشتر باشند آن را قبول كرده عمل مىنمايند . اما پادشاه در هر حال از اين فقرات قادر به تغيير و تبديل هست . اگر خواهد جرح و تعديلى نمايد ، مىنمايند . وزرا نيز چندين نفر مىباشند و مواجب از سركار پادشاه دارند ، و هر يك به امرى و خدمتى مأمورند ، و ديگرى را در امور او دخل و تصرف نمىباشند . يكى از وزير غربا مىگويند ، يعنى آمدوشد ايلچيان و امورات ايشان و كار دولت به او محول است يكى وزير قشون است كه تمام امورات سپاه به او محول است ، يكى وزير خانگى ، كه امورات خانهء پادشاه و امر شهر به او محول است . يكى وزير خزانه و گمركخانهها و ماليات و مداخل دولت كه آنچه بهر اسم و رسم باشد با اوست . يكى وزير حكام و كورنادر و صاحب اختيار شهرها و ولايات تصرفى ايشان است . كه تمام امور آنها به او « 1 » محول است . يكى وزير كشتىهاى جنگى ، و امورات عملهء دريايى و ساير امورات آنها مىباشد . يكى وزير توپخانه و آتشخانه و قورخانه است ، و سروكار عملهء آنجا تمام با اوست . و اين وزرا هر يك دفترخانهء جداگانه ، و جمعى ميرزايان ، و زيردستان علاحده دارند كه دايم در كار خود مشغول مىباشند ، و به هيچوجه در امر يكديگر دخل و تصرف ندارند . و نيك و بد امور را از هر يك كه متوجهء هر امرى مىباشد ، پادشاه ملاحظه مىنمايد و نيز جمعى هستند ايشان را سنتور مىگويند . و عدد آنها شش نفر است . شغل ايشان مرافعات شرعى و غيره مىباشد ، كه هر امرى و مرافعه به جهت هر كس واقع مىشود نزد آنها رفته ، عريضه نوشته مىسپارند . آن شش نفر مدتى طول داده به جوانب آن امر مىرسند . بعد كه حقيقت هريك ثابت مىشود ، حكم نوشته به او مىدهند و از آنقرار معمول مىدارند . منصب و مرتبهاى كه بهرجهت در ميان ايشان قاعده است كه پادشاه بهركس مىدهد اول از مناصب و مرتبهء اعلا كه بر تمام منصبها ترجيح داده ، اسموس مىگويند و حال به هيچوجه متداول نيست . بعد چنلر است كه بايد يك نفر باشد ، يعنى وزير كل و اختياردار جمع امور غربا . و او حال در دولت روس تعيين نيست . قبل از اين رومنرف به اين خدمت مأمور بوده ، و حال خانهنشين است . و تا او حيات دارد ، اين اسم و اين مرتبه را به كسى نمىدهند و محول نمىنمايند ، و بعد منصب كانسل و وزرا و سنتور است كه تحرير شد . ديگر لفظ كنياز و پرنس است ، و اين اين اسم را در [ مورد ] پادشاهان كوچك ، و شاهزاده استعمال مىكنند . ديگر گراف اسمى است كه به جهت امرا و اعيان دولت وضع كردهاند و در بعضى اشخاص استعمال مىنمايند . ديگر فرت ماشل است ، و فرت ماشل بسيار اسم بزرگى [ است ] و در همهكس استعمال نمىشود ؛ و تا كسى شايستهء اين اسم نباشد ملقب به اين لقب نمىشود . چنان كه در تمام روس سه نفر بيشتر بهم نمىرسند ، كه آن سه نفر را فرت ماشل مىگويند . ديگر مرتبهء جنرالى است كه آن بر سه قسم است . اول جنرال انشف .
--> ( 1 ) - متن : اين